რეციკლირებამდე: როგორ შევინარჩუნოთ პროდუქტისა და რესურსის ღირებულება
CERMA Knowledge Hub | ცირკულარული ეკონომიკა პრაქტიკაში
ცირკულარულ ეკონომიკაზე საუბრისას პირველი, რაც გვახსენდება, ნარჩენების გადამუშავებაა. თუმცა ცირკულარული ეკონომიკა გაცილებით მეტს გულისხმობს: მისი მიზანია, პროდუქტი, მისი კომპონენტები და მასალები ეკონომიკურ ციკლში რაც შეიძლება დიდხანს დარჩეს და უკვე შექმნილი ღირებულება მაქსიმალურად შენარჩუნდეს.
ამიტომ რეციკლირება აუცილებელია, თუმცა ყოველთვის პირველი და საუკეთესო არჩევანი არ არის.
რა ღირებულება დგას თითოეული პროდუქტის უკან?
ნებისმიერი პროდუქტის შესაქმნელად საჭიროა არა მხოლოდ ნედლეული, არამედ ენერგია, წყალი, ტექნოლოგია, დიზაინი, ლოჯისტიკა და ადამიანის შრომა. როდესაც პროდუქტი ნაადრევად იქცევა ნარჩენად და პირდაპირ რეციკლირებაზე იგზავნება, მის შექმნაში ჩადებული რესურსებისა და ღირებულების მნიშვნელოვანი ნაწილი იკარგება.
თუ პროდუქტის შეკეთება, ხელახლა გამოყენება ან აღდგენა შესაძლებელია, მასში უკვე შექმნილი ღირებულება ეკონომიკურ ციკლში უფრო დიდხანს რჩება. სწორედ ეს არის ცირკულარული ეკონომიკის ერთ-ერთი მთავარი პრინციპი — შევინარჩუნოთ პროდუქტი და მისი ფუნქცია იმდენ ხანს, რამდენადაც ეს პრაქტიკულად შესაძლებელია.
რა ხდება რეციკლირებამდე?
Ellen MacArthur Foundation-ის ცნობილი „პეპლის დიაგრამის“ ტექნიკური ციკლი გვიჩვენებს, რომ პროდუქტის ღირებულების შესანარჩუნებლად რამდენიმე გზა არსებობს:
- გაზიარება — ერთი პროდუქტის რამდენიმე მომხმარებლის მიერ ერთობლივად ან მონაცვლეობით გამოყენება.
- მოვლა და შეკეთება — პროდუქტის სიცოცხლის გახანგრძლივება რეგულარული მოვლითა და დაზიანებული ნაწილების შეკეთებით.
- ხელახალი გამოყენება — პროდუქტის კვლავ გამოყენება იმავე ან სხვა მომხმარებლის მიერ, მისი ძირითადი ფუნქციის შენარჩუნებით.
- აღდგენა და ხელახალი წარმოება — გამოყენებული პროდუქტის ან მისი კომპონენტების აღდგენა და ეკონომიკურ ციკლში დაბრუნება.
- რეციკლირება — გამოყენებული პროდუქტის გადამუშავება და მიღებული მეორადი ნედლეულის წარმოებაში დაბრუნება.
ლოგიკა მარტივია: რაც უფრო დიდხანს რჩება პროდუქტი და მისი კომპონენტები გამოყენებაში, მით ნაკლებია მასში ჩადებული ღირებულების დანაკარგი. რეციკლირებისას მასალა შეიძლება წარმოებაში დაბრუნდეს, თუმცა პროდუქტის შექმნაში უკვე ჩადებული შრომის, ენერგიისა და ტექნოლოგიური ღირებულების ნაწილი მაინც იკარგება.
შესაბამისად, რეციკლირება ცირკულარული ეკონომიკის მნიშვნელოვანი კომპონენტია, თუმცა მას მხოლოდ მას შემდეგ მივმართავთ, როდესაც პროდუქტისა და მისი კომპონენტების ღირებულების შენარჩუნების სხვა შესაძლებლობები ამოწურულია.
რას ნიშნავს ეს ბიზნესისთვის?
ცირკულარული მიდგომა ბიზნესს უბიძგებს, პოტენციურ ნარჩენზე მანამდე იფიქროს, სანამ ის წარმოიქმნება. შესაბამისად, კითხვა — „როგორ გადავამუშაოთ ეს პროდუქტი?“ — პროცესის ბოლო ეტაპზე უნდა გაჩნდეს.
ცირკულარული მიდგომისას ბიზნესისთვის მნიშვნელოვანია რამდენიმე ძირითადი კითხვის დასმა:
- შესაძლებელია თუ არა პროდუქტის გამოყენების ვადის გახანგრძლივება?
- შესაძლებელია მისი შეკეთება ან განახლება?
- შეიძლება თუ არა პროდუქტის ხელახლა გამოყენება ან სხვა მომხმარებლისთვის გადაცემა?
- შესაძლებელია თუ არა მისი ცალკეული კომპონენტების აღდგენა და კვლავ გამოყენება?
- შესაძლებელია თუ არა პროდუქტის დაბრუნების, გაქირავების ან ხელახალი გაყიდვის მოდელის დანერგვა?
- და მხოლოდ ამის შემდეგ — როგორ შეიძლება იმ მასალების რეციკლირება, რომელთა გამოყენება სხვა გზით აღარ არის შესაძლებელი?
ასეთი მიდგომა მხოლოდ გარემოსდაცვით პასუხისმგებლობა არ არის. მას შეუძლია შეამციროს ნედლეულზე დამოკიდებულება და მასთან დაკავშირებული ხარჯები, გაახანგრძლივოს პროდუქტის გამოყენების პერიოდი და შექმნას დამატებითი მომსახურებებისა თუ შემოსავლის ახალი წყაროების განვითარების შესაძლებლობა.
რეციკლირებამდე ჯერ კიდევ ბევრი შესაძლებლობაა
ცირკულარული ეკონომიკა რეციკლირებას არ უარყოფს. პირიქით, ის აუცილებელია მაშინ, როდესაც პროდუქტის, მისი კომპონენტების ან ფუნქციის შენარჩუნება შეუძლებელია. განსხვავება პრიორიტეტებშია.
ხაზოვანი მოდელი მარტივი პრინციპით მუშაობს:
ავიღოთ რესურსი → ვაწარმოოთ → გამოვიყენოთ → გადავაგდოთ.
ცირკულარული მოდელი კი ცდილობს, პროდუქტი და მასალა ეკონომიკურ სისტემაში მაქსიმალურად დიდხანს შეინარჩუნოს და ნარჩენის წარმოქმნა თავიდანვე შეამციროს.
ამიტომ ცირკულარული ეკონომიკის მთავარი კითხვა მხოლოდ „როგორ გადავამუშაოთ ნარჩენი?“ არ არის.
უფრო მნიშვნელოვანია ვიკითხოთ:
„როგორ შევინარჩუნოთ პროდუქტისა და რესურსის ღირებულება ისე, რომ ისინი ნარჩენად რაც შეიძლება გვიან იქცეს?“
წყარო: Ellen MacArthur Foundation — The Technical Cycle of the Butterfly Diagram
შენიშვნა: პუბლიკაცია მომზადებულია საერთაშორისო წყაროს საფუძველზე და ადაპტირებულია CERMA-ს მიერ ქართულენოვანი აუდიტორიისთვის.